Maria Skłodowska-Curie na banknocie 20 euro? Symbol, spór i oczekiwanie

Podczas gdy Bułgaria witana jest w unii walutowej, Europejski Bank Centralny rozważa przemalowanie wizerunku euro – dosłownie. W tle: debata o dziedzictwo, tożsamość i sposób, w jaki Europa opowiada swoją historię.

Nowy Rok przyniósł strefie euro nowego członka – Bułgarię. Przez miesiąc Bułgarzy mogą jeszcze płacić lewami, ale od lutego euro będzie ich jedyną oficjalną walutą. To historyczny krok ku głębszej integracji, lecz równocześnie w tle toczy się inna, równie symboliczna opowieść – o przyszłym obliczu samych banknotów, które Europejczycy będą teraz trzymać w portfelach.

Do końca 2026 roku Europejski Bank Centralny ma rozstrzygnąć, jak będzie wyglądać nowa seria euro. Po ponad dwóch dekadach niezmiennego, abstrakcyjnego motywu architektonicznego (bramy, okna, mosty), nadszedł czas na odświeżenie.

Decyzja sprowadza się do wyboru między dwoma tematami: natury (ptaki, rzeki) a kultury (postaci znaczące dla europejskiego dziedzictwa). I właśnie w tym drugim nurcie pojawia się nazwisko, które rozbrzmiewa w polskich domach od pokoleń, a w świecie nauki świeci niezmiennym blaskiem: Maria Skłodowska-Curie.

Gdyby pomysł ten został zaakceptowany, to na różowo-szarym banknocie 20 euro – dziś zdobionym gotyckim oknem – znalazłoby się oblicze kobiety, która jako pierwsza otrzymała dwie Nagrody Noble w różnych dziedzinach naukowych, odkryła polon i rad, i która swoim życiem ucieleśniała ideę europejskiej mobilności i intelektualnej wspólnoty.

Proces jest jednak powolny, wręcz mozolnie biurokratyczny. Zapowiadany na 2024 rok wybór projektu opóźnił się. Dopiero teraz, po konsultacjach, wyłoniono potencjalne motywy. Graficy z całej UE mają czas do końca marca 2026 roku na przedstawienie swoich wizji. Następnie odbędą się konsultacje społeczne, a ostateczny werdykt Rady Prezesów EBC padnie pod koniec 2026 roku.

Minie więc kilka lat, zanim nowe banknoty trafią do portfeli Europejczyków – studzi emocje Bank.

Tymczasem w Polsce wybuchła mała, ale znacząca burza.

W oficjalnym komunikacie EBC pojawiło się sformułowanie:

Marie Curie (z domu Skłodowska).

To zredukowanie podwójnego nazwiska do „Curie” wywołało reakcję Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, które w apelu do EBC zażądało uwzględnienia pełnego, polskiego zapisu: Maria Skłodowska-Curie. Sprawa jest delikatna – to pytanie nie tylko o poprawność, ale i o symboliczną sprawiedliwość, o uznanie polskich korzeni noblistki.

EBC, odpowiada dyplomatycznie: decyzja o samym wizerunku zapadnie do końca 2026 roku, a jeśli już Skłodowska-Curie miałaby się na banknocie znaleźć, to kwestia zapisu imienia i nazwiska zostanie przedyskutowana „szeroko i kompleksowo”.

Tymczasem w Bułgarii, dla której euro jest dziś najważniejsze, historia toczy się innym, bardziej namacalnym torem.

Bułgarzy otrzymują banknoty identyczne jak wszyscy, ale w ich kieszeniach zadźwięczą też monety z narodowym akcentem. Na rewersach eurocentów pojawił się Jeździec z Madary – tajemniczy, średniowieczny relief wyryty w skale, wpisany na listę UNESCO. To subtelne połączenie unii i różnorodności, wspólnej waluty i lokalnej pamięci.

W tej chwili losy wizerunku Skłodowskiej-Curie wiszą więc w próżni między polityką, historią a projektowaniem graficznym. Jej ewentualna obecność na banknocie byłaby nie tylko uhonorowaniem geniusza, ale i potężnym symbolem. Byłaby przypomnieniem, że Europa to nie tylko architektoniczne style czy abstrakcyjne mosty, ale też ludzie – wędrowcy myśli, którzy przekraczali granice, zmieniali naukę i którzy często nosili w swoich nazwiskach splot kilku kultur, kilku historii.

Czy więc za kilka lat, płacąc za kawę w Rzymie czy książkę w Berlinie, spojrzymy na banknot 20 euro i zobaczymy spokojne, zamyślone oblicze kobiety z przełomu wieków?

To możliwe. Ale zanim to nastąpi, Europa musi najpierw odpowiedzieć sobie na proste, a jednak zaskakująco trudne pytanie: jak chce się nazywać swoich bohaterów?