Nie tylko dla dzieci. 80 lat temu świat po raz pierwszy usłyszał o Muminkach

Minęło dokładnie 80 lat od dnia, gdy świat po raz pierwszy usłyszał o małych, białych trollach. W 1945 roku premierę miała książka „Małe trolle i duża powódź”, która dała początek jednej z najsłynniejszych serii literackich na świecie – sagę o Muminkach. Jej fińska autorka, Tove Jansson, stworzyła coś więcej niż tylko baśniowe opowieści dla dzieci; powołała do życia uniwersalny mikrokosmos, który – jak uważa m.in. Olga Tokarczuk – jest głębokim odzwierciedleniem ludzkich archetypów.

Dziewięć ksiąg z Doliny

Saga o Muminkach liczy dziewięć tomów, z których ostatni, „Dolina Muminków w listopadzie”, ukazał się w 1970 roku.

Pomiędzy nimi czytelnicy śledzili przygody rodziny w „Komecie nad Doliną Muminków”, „Lecie Muminków” czy „Tatusiu Muminka i morze”. Książki przetłumaczone na ponad 30 języków stały się inspiracją dla licznych ekranizacji, słuchowisk, spektakli teatralnych i serii komiksów.

Akcja wszystkich części rozgrywa się w tytułowej Dolinie Muminków – baśniowej krainie o fińskim krajobrazie, zamieszkanej przez fantazyjne stwory, które w swych lękach, smutkach, wrażliwości, odwadze i życzliwości są zadziwiająco podobne do ludzi. Dialogi między bohaterami nieraz skłaniają dorosłych czytelników do głębokich, psychologiczno-filozoficznych refleksji.

Archetypy w trollim wydaniu

Główni bohaterowie to galeria wyraziście zarysowanych typów psychologicznych. Muminek to symbol dojrzewania, wrażliwości i dobra.

Mamusia jest ucieleśnieniem bezpieczeństwa i bezwarunkowej miłości, a Tatuś – ciekawości świata i duchowego poszukiwania.

Włóczykij to archetyp wolnej duszy i samotnego wędrowca, podczas gdy Mała Mi uosabia bunt i odwagę.

Ostrożny i lękliwy, ale życzliwy Ryjek kontrastuje z romantyczną i dziewczęcą Panną Migotką. Nawet powszechnie budząca strach Buka ma swoje symboliczne znaczenie – reprezentuje lęk, depresję i duchową pustkę.

Ta wielowymiarowość sprawiła, że opowieści o Muminkach stały się przedmiotem poważnych, filozoficznych i psychologicznych dociekań.

Psychologia według Muminków

Polska noblistka, Olga Tokarczuk, w eseju „Psychologia według Muminków” wskazywała, że wielkość tej serii polega na tym, iż są one zbiorem niezwykle jasno zarysowanych postaci, które można traktować jako „coś w rodzaju typów psychologicznych”. Jak napisała:

Muminki to tylko jedna z wielu prób przedstawienia — w sposób symboliczny, lecz wcale nie uproszczony — rzeczywistości psychicznej.

Tokarczuk przekonuje, że jeśli do interpretacji włączyć czas, opowieść o Muminkach staje się mapą podróży przez życie, porządkującą różne etapy rozwoju i punkty krytyczne.

Życie trolli można analizować przez pryzmat psychologii Carla Gustava Junga, psychoanalizy czy teorii kryzysów Erika Eriksona. Dzięki temu mały czytelnik buduje podstawowe wyobrażenie o świecie, a dorosły może zagłębić się w filozoficzne dociekania.

Sztuka sprzeciwu – kim była Tove Jansson?

Twórczyni tego niezwykłego świata, Tove Jansson, urodziła się w 1914 roku w artystycznej rodzinie Helsinek.

Jak czytamy w jej biografii autorstwa Boel Westin, „zanim nauczyła się chodzić, zaczęła rysować”. Choć światowy rozgłos przyniosły jej właśnie Muminki, ona sama zawsze chciała być zapamiętana przede wszystkim jako malarka.

Jansson była kobietą wyprzedzającą swoją epokę. Jej siostrzenica, Sophia, wspominała, że artystka

kwestionowała wiele założeń (…) na temat tego, jak kobiety powinny żyć (…) Chodziło jej o to, by odważyć się podejmować decyzje, które niekoniecznie są łatwe. Sprzeciwiała się konwenansom.

Za książkami o Muminkach kryje się zatem skupiona na sobie pisarka, która – jak zauważa Westin – tworzyła literaturę dziecięcą bynajmniej nie dla dzieci, ale dla siebie, by „odreagować własną dziecinność, odwzorowywać i przeżywać coś straconego”.

To właśnie ta uniwersalna tęsknota, uosabiana przez bohaterów, stanowi część nieprzemijającej tajemnicy Muminków, które od 80 lat towarzyszą kolejnym pokoleniom czytelników w ich podróży przez życie.